Perspektywy pamięci

polska, niemiecka i białoruska – dyskursy społeczne wokół II wojny światowej i Holokaustu

Seminarium dla studentów i multiplikatorów

W dniach od 10 do 16 listopada, w Międzynarodowym Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu, odbyła się druga edycja polsko - niemiecko - białoruskiego seminarium, w którym wzięło udział 25 studentów i studentek z uniwersytetów w Mińsku, Rostoku, Erfurcie, Rzeszowie i Krakowie. Seminarium zostało przygotowane we współpracy z Pracownią Historii Mińsk, która powstała w 2003 roku i ma na celu gromadzenie i upowszechnianie dokumentacji, dotyczącej jednego z największych gett na terenie okupowanego Związku Radzieckiego oraz znajdującego się w pobliżu obozu zagłady Trostenez, gdzie ginęli Żydzi z Mińska i okolic, Europy Środkowej i Niemiec. W obozie Trostenez mordowani byli również sowieccy jeńcy wojenni, członkowie ruchu oporu i nie-żydowska ludność cywilna. Inicjatorzy seminarium: dr Kusma Kozak (Pracownia Historii Mińsk) i Elżbieta Pasternak (MDSM Oświęcim) pragnęli poprzez ten projekt naświetlić powszechnie mało znane fakty, dotyczące polityki okupacyjnej i Zagłady na Białorusi. Podczas seminarium bardzo ważna była obecność świadka historii, pani Aleksandry Siwakowej Borisowej, która na podstawie własnych doświadczeń i przeżyć przywracała pamięć o tamtych wydarzeniach.

Seminarium rozpoczęliśmy warsztatami w grupach międzynarodowych - wspólnie zastanawialiśmy się nad obrazem II wojny światowej i Holokaustu w prywatnej i zbiorowej kulturze pamięci w Polsce, Niemczech i na Białorusi, zwracając uwagę na podobieństwa i różnice.

Kolejno grupy, pod opieką przewodników PMA-B, zwiedziły teren byłego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Seminarzyści z Polski i Białorusi mieli niezwykłą okazję towarzyszenia pani Aleksandrze Borisowej, podczas wizyty na terenie Birkenau. Doświadczenie to było poruszające, ze względu na samą obecność świadka historii, jak i jej opanowanie w obliczu konfrontacji z miejscem tragicznych doświadczeń z dzieciństwa. Aleksandra Borisowa została deportowana 15 kwietnia 1944 wraz z matką z KL Lublin do KL Auschwitz II-Birkenau, otrzymała numer więźniarski 77409.

Seminarzyści zapoznali się ponadto ze zbiorami Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Było to istotne zwłaszcza z perspektywy studentów archiwistyki z Mińska. Wśród szczątkowo zachowanych dokumentów poszukiwali oni informacji, dotyczących osób deportowanych z terenów Białorusi. Wizyta ta może stać się asumptem do dalszych badań nad losem białoruskich więźniów nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady. Co istotne, na Białorusi żyje do dziś około dwustu byłych więźniów KL Auschwitz.

Ważnym uzupełnieniem programu była wizyta w Centrum Żydowskim, które mieści muzeum żydowskie oraz synagogę Chewra Lomdei Misznajot. Uczestnicy seminarium mieli okazję zapoznać się z przedwojenną historią społeczności żydowskiej w Oświęcimiu, obejrzeć zbiór judaiców zgromadzony w muzeum, a także zapoznać się z podstawowymi zasadami judaizmu i funkcjonowania synagogi. Gleb, ukraiński wolontariusz Centrum oprowadził grupę po Oświęcimiu oraz zrekonstruowanym po wojnie cmentarzu.

Grupa białoruska specjalnie na potrzeby seminarium przygotowała prezentację Polityka okupacyjna na Białorusi i los białoruskich Żydów, która wzbudziła duże zainteresowanie pozostałych seminarzystów, ze względu na pomijanie obecności tej grupy ofiar w polskim i niemieckim dyskursie pamięci. Łączyło się to z promocją książki Obóz śmierci Auschwitz: Świadectwa Ocalałych z Białorusi. Najnowsza, trzecia edycja, wydana przez Pracownię Historii w Mińsku w 2012 roku, jest zbiorem 135 świadectw byłych więźniów KL Auschwitz. Książka ukazała się dotychczas w języku rosyjskim, ale planowany jest jej przekład na język niemiecki.

Najważniejszym punktem w programie seminarium było spotkanie z panią Aleksandrą Borisową, urodzoną w 1937 roku na Białorusi, w okolicach Witebska. Wraz z rodziną została deportowana w 1943 roku do KL Lublin, w ramach akcji represji, skierowanej przeciwko ludności cywilnej za działalność partyzancką. Pobyt w obozie na Majdanku udało jej się przeżyć dzięki staraniom matki oraz polskiej lekarki, która otoczyła ją opieką. 15 kwietnia 1944 roku została przetransportowana wraz z matką do KL Auschwitz II-Birkenau. Ojciec został zamordowany w Majdanku. Po rozdzieleniu z matką została osadzona w baraku dziecięcym. Stała się także ofiarą eksperymentów pseudomedycznych, przeprowadzanych w obozie przez lekarzy SS. Aleksandra Borisowa doczekała wyzwolenia przez Armię Radziecką. Po oswobodzeniu mieszkała w Krakowie, skąd wraz z matką powróciła do Witebska. Wojnę przeżył również jej brat, z którym obie spotkały się już w rodzinnym mieście.

W trakcie spotkania padło wiele pytań ze strony studentów i studentek. Większość z nich dotyczyła doświadczeń obozowych, losów poszczególnych członków rodziny i życia powojennego na Białorusi. Aleksandra Borisowa jest obecnie aktywną działaczką i prezeską stowarzyszenia skupiającego ocalałych więźniów nazistowskich obozów koncentracyjnych na Białorusi.

Podczas wspólnych paneli dyskusyjnych seminarzyści stawiali pytania, dotyczące różnych sposobów konstruowania narracji na temat historii II wojny światowej i Holocaustu, edukacji w miejscach pamięci i przyszłych perspektyw jej rozwoju. Uczestnicy dyskutowali także nad indywidualną kulturą pamięci odnosząc się do osobistych doświadczeń.

Seminarium zakończył wspólny wyjazd do Krakowa, podczas którego grupa z Niemiec odwiedziła Muzeum w dawnej Fabryce Emalia Oskara Schindlera. W tym czasie grupa polsko-białoruska zwiedzała Stare Miasto oraz dawną dzielnicę żydowską Kazimierz.

W 2013 roku zaplanowana jest kolejna edycja projektu w MDSM Oświęcim, a dla absolwentów tegorocznego seminarium wspólne spotkanie w Mińsku.

Aleksandra Kalisz, Ewelina Malik, Magdalena Kopeć
(uczestniczki seminarium, Centrum Badań Holokaustu, Instytut Europeistyki UJ Kraków)

Fundusz Neumannów

SZANSA NA STYPENDIUM

XVIII edycja konkursu
"Stypendium dla najzdolniejszych"

Wyniki