KULTURY PAMIĘCI

O II WOJNIE ŚWIATOWEJ I HOLOKAUŚCIE: POLSKA, BIAŁORUŚ, NIEMCY
POLSKO-NIEMIECKO-BIAŁORUSKIE SEMINARIUM DLA STUDENTÓW
Terminy:
2. część: 07.05.-12.05.2018, Mińsk/Białoruś
3. część: 15.10.-20.10.2018, Monachium i Dachau/Niemcy
Organizatorzy:
MDSM Oświęcim, Geschichtswerkstatt Leonid Levin der Internationalen Bildungs- und Begegnungsstätte J. Rau, Mińsk/Białoruś, Bayerischer Jugendring, Monachium/Niemcy, Agentur für Bildung – Geschichte, Politik und Medien e.V., Berlin/Niemcy, Lehrstuhl für Didaktik der Geschichte und Public History, LMU Monachium/Niemcy, Arbeitsbereich Didaktik der Geschichte, FU Berlin/Niemcy, Katedra Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, Uniwersytet Warszawski/Polska
Info:
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście: Polska, Białoruś, Niemcy - posumowanie seminarium w Mińsku, 7-12.05.2018

Po zakończeniu zimnej wojny i otwarciu archiwów w obrębie europejskich wspólnot pamięci umacniają się asymetrie i granice. Jak można je pokonać, a z podzielonej europejskiej pamięci uczynić integrującą i wspólną kulturę pamiętania? Trzydziestu studentów z Polski, Białorusi i Niemiec spotkało się po raz drugi na seminarium w Mińsku w ramach projektu Kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście: Polska, Białoruś, Niemcy (pierwsze seminarium odbyło się w MDSM Oświęcim/Polska w dniach 10-16.12.2017).

Białoruś, jak większość krajów byłego Związku Radzieckiego, przeżywa trudny proces zerwania z tradycją sowieckiej historiografii i przejścia do refleksji oraz włączenia własnej przeszłości w europejski i globalny kontekst. Charakterystycznymi przykładami postrzegania historycznej pamięci i jej stopniowej transformacji jest getto w Mińsku i obóz w Trościeńcu, które jako miejsca masowego mordu na Żydach, deportowanych m.in. z Niemiec, Czech i Austrii są nadal mało znane w Europie. Grupa seminaryjna eksplorowała te zagadnienia zwiedzając miejsca pamięci i rozma-wiając ze świadkami historii.

Mały Trościeniec, leżący ok. 10 km na wschód od Mińska, funkcjonował początkowo jako obóz dla radzieckich jeńców wojennych, kolejno jako obóz pracy przymusowej a w kwietniu 1942 r. został przekształcony przez Niemców w obóz zagłady. Żydów przywożono zazwyczaj na pobliskie uroczyska Błahouszczyna i Szaszkouka (ros. Błagowszczina i Szaszkowka) i tam rozstrzeliwano. Przed uśmierceniem ofiary zmuszano, by rozebrały się do naga. Następnie Żydów prowadzono nad przygotowane uprzednio groby i mordowano strzałem w tył głowy. Począwszy od czerwca 1942 r. w ramach akcji eksterminacyjnej prowadzonej w Małym Trościeńcu Niemcy wykorzystywali również ruchome komory gazowe. W 1943 r. Niemcy przystąpili do zacierania śladów masowych zbrodni. Zadanie to powierzono tzw. Sonderkommando 1005. W ciągu kilku tygodni ekshumowano i spalono ciała pogrzebanych na uroczysku Błahouszczyna i Szaszkouka ofiar - opróżniono 34 masowe groby. 3 lipca 1944 r. Mały Trościeniec został wyzwolony przez Armię Czerwoną. Największą część ofiar obozu stanowili Żydzi z getta w Mińsku oraz Żydzi pochodzący z terenów Niemiec, Austrii, Czech oraz innych krajów Europy. Ginęli tutaj także miejscowi partyzanci, członkowie ruchu oporu oraz zakładnicy. Liczba ofiar znacznie różni się w zależności od źródeł. Instytut Yad Vashem szacuje, że zginęło tu ok. 65 tys. osób. W 1963 r. niedaleko wsi Trościeniec Wielki, przy szosie mohylewskiej, wzniesiono kilkunastometrowy obelisk ku pamięci ofiar. Współcześnie pamięć kultywowana jest w Parku Memorialnym Trościeniec (biał. Memoryjalny Park Trascjaniec). 3 lipca 2018 r. roku planowane jest otwarcie nowego kompleksu upamiętniającego wszystkie ofiary Trościeńca.

Spacerując po terenie getta w Mińsku (istniało od lipca 1941 r. do października 1943 r. i obejmowało teren 2 km²) zatrzymywaliśmy się przy wielu pomnikach przypominających o losach więzionych tu Żydów. W Dniu Zwycięstwa, obchodzonym na Białorusi 9 maja, wzięliśmy udział w ceremonii upamiętniającej przy pomniku Jama, poświęconym pamięci ofiar pogromu z 2 marca 1942 r. Stoi tam tzw. Czarny Obelisk, który uznawany jest za najstarszy pomnik ofiar Zagłady na terenie dawnego Związku Radzieckiego. W 2000 r. otwarto nowy pomnik w obrębie Jamy, jednocześnie pozostawiając Czarny Obelisk. Autorem projektu rozbudowy był Leonid Lewin – wybitny architekt białoruski, przewodniczący stowarzyszenia organizacji i wspólnot żydowskich na Białorusi. Założenie składa się ze stylizowanej menory oraz wykonanej z brązu grupy rzeźbiarskiej Ostatnia droga, usytuowanej przy współczesnych schodach wiodących na dno Jamy. Kompozycja przedsta-wia 27 ludzkich postaci schodzących w dół, m.in. starca, matkę z dzieckiem, dziewczynkę, chłopca ze skrzypcami. Zgodnie z zasadami judaizmu, żadna z postaci nie jest realistycznym przedstawieniem człowieka. Rzeźbę zaprojektowała znana słowacka rzeźbiarka Elza Pollak, była więźniarka obozu w Auschwitz, natomiast odlew z brązu wykonał Aleksander Finski. Przy Jamie istnieje także Aleja Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Rosną tutaj symboliczne drzewa poświęcone Białorusinom, którzy ryzykując swoim życiem ratowali osoby narodowości żydowskiej.

Zajęcia warsztatowe na temat kultury pamięci na Białorusi w porównaniu z Niemcami i Polską odbywały się w Pracowni Historii im. Leonida Lewina, która została otwarta przy Mińskim Międzynarodowym Edukacyjnym Centrum im. Johannesa Raua (IBB Mińsk) w 2003 roku. Seminarzyści wysłuchali wprowadzenia do teorii i praktyki pracy z historią mówioną, wygłoszonego przez kierowniczkę Pracowni, dr Irynę Kashtalian, wzięli udział w rozmowach ze świadkami historii: Barysem Papou (ur. 1922 r.), Jakau Krauczyńskim (ur. 1935 r.) i Elwirą Simakową (ur. 1926 r.), obejrzeli film dokumentalny pt. Ja, Andrei Iwanowitsch (reż. Hannes Farlock, Sinie Gory, prod. 2018 r.) oraz wysłuchali prezentacji grupy białoruskiej nt. różnych aspektów kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście na Białorusi.

Nasza grupa seminaryjna udała się także z jednodniową wizytą do Nowogródka, gdzie odwiedziliśmy Muzeum Żydowskiego Ruchu Oporu oraz miejsca działań słynnej grupy partyzanckiej braci Bielskich. Na koniec programu zwiedziliśmy wystawę w Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Bogaci o nową wiedzę, doświadczenia i pełni pozytywnych wspomnień oczekujemy naszego kolejnego spotkania. Już w październiku udamy się do Monachium i Dachau, gdzie nasz partner projektu Bayrischer Jugendring (BJR) oraz studenci z Niemiec wprowadzą nas w tematykę kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście z perspektywy niemieckiej.

Partnerami projektu są: Pracownia Historii im. Leonida Lewina przy Mińskim Międzynarodowym Edukacyjnym Centrum im. Johannesa Raua/Białoruś, Bayrischer Jugendring (BJR) w Monachium/Niemcy, Agentur für Bildung – Geschichte, Politik und Medien e.V. w Berlinie/Niemcy, Katedra Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, Uniwersytet Warszawski/Polska, Koło Naukowe „Eurazja” Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie/Polska, Katedra Dydaktyki Historii i Public History, LMU w Monachium/Niemcy, Wydział Dydaktyki Historii, FU w Berlinie/Niemcy.

Seminarium finansowane ze środków Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży (PNWM), Fundacji Pamięci Ofiar Obozu Zagłady Auschwitz-Birkenau oraz FIJA- Förderverein für die IJBS Oświęcim/Auschwitz.

Koordynacja projektu: Elżbieta Pasternak

Kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście: Polska, Białoruś, Niemcy - podsumowanie seminarium w Monachium i Dachau, 15-20.10.2018

Po zakończeniu zimnej wojny i otwarciu archiwów w obrębie europejskich wspólnot pamięci umacniają się asymetrie i granice. Jak można je pokonać, a z podzielonej europejskiej pamięci uczynić integrującą i wspólną kulturę pamiętania? Trzydziestu studentów z Polski, Białorusi i Niemiec spotkało się po raz trzeci na seminarium w Monachium i Dachau w ramach projektu Kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście: Polska, Białoruś, Niemcy (pierwsze seminarium odbyło się w MDSM Oświęcim/Polska w dniach 10-16.12.2017, drugie w Pracowni Historii w Mińsku/Białoruś w dniach 7-12.05.2018).

Podczas seminarium w Niemczech zajmowaliśmy się intensywnie perspektywą sprawców oraz wczesnymi prześladowaniami dysydentów w III Rzeszy. Program rozpoczęliśmy od eksplorowania przestrzeni pamięci w Monachium. Studentki i studenci w grupach międzynarodowych wzięli udział w grze miejskiej z wykorzystaniem historycznych fotografii i kolejno zwiedzili pod kierunkiem przewodników Centrum Dokumentacji i Edukacji o Historii Narodowego Socjalizmu, które zostało otwarte w 70 lat po klęsce nazizmu w miejscu dawnej centrali NSDAP w Monachium. Ma ono informować m.in. o tym, dlaczego stolica Bawarii stała się kolebką nazistowskiej ideologii. Znajduje się na Königsplatz, placu na którym niemieccy studenci i wykładowcy palili 10 maja 1939 roku dzieła autorów żydowskiego pochodzenia, marksistowskich poglądów i wielu innych, którzy nie podobali się reżimowi nazistowskiemu. Na tym placu maszerowali naziści. Tam znajdował się gmach Führerbau, w którym w 1938 został zawarty układ monachijski oraz centrala partii nazistowskiej NSDAP tzw. Brunatny Dom, uszkodzony w czasie wojny. Po wyburzeniu jego szczątków, tylko tablica przypominała o historycznym znaczeniu tego miejsca. W 2012 roku położono tam kamień węgielny pod Centrum Dokumentacji i Edukacji o Historii Narodowego Socjalizmu. O realizację tego przedsięwzięcia w Monachium spierano się blisko dwadzieścia lat.

Następnie seminarzystki i seminarzyści udali się do Centrum Edukacyjnego im. Maxa Mannheimera w Dachau, gdzie pod kierunkiem edukatorów przygotowywali się do wizyty w Miejscu Pamięci Dachau. Pierwsze zajęcia poprowadził Ingolf Seidel. który wygłosił wykład pt. Terror i biurokracja. Policja w systemie narodowego socjalizmu. Kolejno studentki i studenci w grupach międzynarodowych analizowali biografie kilku policjantów z placówki Gestapo w Berlinie (Willi Rothe, Herbert Titze, Max Grautstück, Otto Bovensiepen, Dr KurtVenter) oraz ich zeznania z procesu, który odbył się w Zachodnim Berlinie w 1963 roku. Byli oni odpowiedzialni za deportację berlińskich Żydów w latach 1941-1945 do ośrodków zagłady. W Referacie Żydowskim pracowało 40 policjantów. W sumie w berlińskiej placówce Gestapo było zatrudnionych 700 policjantów. Ich zeznania procesowe odzwierciedlają próby usprawiedliwiania się i odsuwania od siebie wszelkiej odpowiedzialności za aktywne uczestnictwo w procesie mordu na europejskich Żydach. Ani szef placówki Gestapo, ani jego zastępca, ani też żaden z policjantów zatrudnionych w Referacie Żydowskim berlińskiego Gestapo z różnych powodów nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności, a wielu z nich kontynuowało karierę zawodową w strukturach policji RFN. W ramach warsztatów przygotowujących do zwiedzania Miejsca Pamięci Dachau grupa seminaryjna rozważała rolę tego obozu w systemie obozów koncentracyjnych Trzeciej Rzeszy oraz na podstawie dostępnych źródeł stan wiedzy lokalnej ludności cywilnej, społeczeństwa niemieckiego i środowisk międzynarodowych na temat początków funkcjonowania obozu i kształtowania się aparatu represji narodowosocjalistycznych. Podczas zwiedzania terenu byłego obozu w Dachau zwróciliśmy szczególną uwagę na sposób upamiętniania poszczególnych grup ofiar, proces tworzenia Miejsca Pamięci oraz rolę byłych więźniów w tym procesie (Międzynarodowy Komitet Dachau). Odwiedziliśmy także Miejsce Pamięci Hebertshausen. Jest ono oddalone o ok. 2 kilometry od głównego obozu w Dachau. W latach 1937/38 otwarto tu strzelnicę - plac ćwiczeń dla esesmanów. Tu w latach 1941/1942 esesmani zamordowali ok. 4.000 radzieckich jeńców wojennych. Ofiary były wyselekcjonowane z obozów jenieckich w Monachium, Norymberdze, Stuttgarcie, Wiesbaden i Salzburgu wg kryteriów ideologicznych i rasistowskich. Byli to polityczni komisarze, oficerowie, przedstawiciele inteligencji i Żydzi. Grupa seminaryjna uczciła ofiary w ramach przygotowanej wspólnie ceremonii upamiętniającej.

Interaktywne metody pracy seminaryjnej pozwoliły wspólnie w międzynarodowej grupie zastanowić się nad tym, jak dziś powinno wyglądać właściwe upamiętnienie. Po sesjach dyskusyjnych seminarzystki i seminarzyści wzięli udział w wykładzie dr. Alberta Knolla pt. Homoseksualizm w narodowym socjalizmie oraz w rozmowie z Niklasem Frankiem, synem Hansa Franka, który zarządzał Generalnym Gubernatorstwem w okupowanej Polsce. Niklas Frank przedstawił los całej swojej rodziny, trudną drogę zmagania się z dziedzictwem nazistowskim oraz zaprezentował fragmenty swoich książek Mój ojciec Hans Frank i Moja niemiecka matka.

Było to trzecie i zarazem ostatnie seminarium w ramach projektu Kultury pamięci o II wojnie światowej i Holokauście: Polska, Białoruś, Niemcy. Teraz seminarzystki i seminarzyści przystępują do pisania artykułów do publikacji poseminaryjnej online, która ukaże w 2019 roku. Kolejna edycja projektu zaplanowana jest na lata 2019/2020. Zapraszamy do aplikowania !

Partnerami projektu są: Pracownia Historii im. Leonida Lewina przy Mińskim Międzynarodowym Edukacyjnym Centrum im. Johannesa Raua/Białoruś, Bayrischer Jugendring (BJR) w Monachium/Niemcy, Agentur für Bildung – Geschichte, Politik und Medien e.V. w Berlinie/Niemcy, Katedra Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, Uniwersytet Warszawski/Polska, Koło Naukowe „Eurazja” Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie/Polska, Katedra Dydaktyki Historii i Public History, LMU w Monachium/Niemcy, Wydział Dydaktyki Historii, FU w Berlinie/Niemcy.

Seminarium finansowane ze środków Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży (PNWM), Ministerstwa Spraw Zagranicznych RFN, Fundacji Pamięci Ofiar Obozu Zagłady Auschwitz-Birkenau.

Koordynacja projektu: Elżbieta Pasternak

Fundusz Neumannów

SZANSA NA STYPENDIUM

XVIII edycja konkursu
"Stypendium dla najzdolniejszych"

Wyniki